Üretim maliyeti nasıl hesaplanır? Ürün ağacından birim maliyete
Birim maliyet malzemeden, fireden ve iş merkezi aktivitesinden oluşur. Ürün ağacıyla standart maliyet hesabı, örnek bir tabloyla.
Bir ürünün birim maliyetini sormak kolaydır; cevabın hangi verilerden çıktığını göstermek zordur. Bu yazı üretim maliyetinin bileşenlerini, ürün ağacıyla standart maliyetin nasıl hesaplandığını ve Lis Suite’te bu hesabın nerede yapıldığını anlatıyor.
Üretim maliyetinin bileşenleri
Maliyet muhasebesinde üretim maliyeti genellikle üç ana kalemde toplanır:
- Direkt ilk madde ve malzeme: ürüne doğrudan giren hammadde, yarı mamul ve ambalaj.
- Direkt işçilik: ürün üzerinde doğrudan çalışan personelin zamanı.
- Genel üretim giderleri: enerji, amortisman, bakım ve dolaylı işçilik gibi tek bir ürüne doğrudan yüklenemeyen giderler.
Pratikte işçilik ve makine zamanı çoğu zaman iş merkezi aktiviteleriyle ölçülür: bir operasyon belirli bir iş merkezinde belirli bir süre alır ve o aktivitenin birim maliyeti bellidir.
Standart maliyet ve fiili maliyet
Standart maliyet, ürün ağacından ve operasyon rotasından hesaplanan, olması gereken maliyettir. Teklif ve fiyat kararlarında ve sapma analizinde referans olarak kullanılır.
Fiili maliyet, belirli bir dönemde ya da iş emrinde gerçekleşen tüketim ve sürelerden çıkan maliyettir. İkisi arasındaki fark, fire, verim ya da fiyat değişikliğini gösterir.
Ürün ağacıyla standart maliyet nasıl hesaplanır?
- Ürün ağacı patlatılır: mamulden başlayarak her yarı mamulün kendi ağacı açılır.
- Her bileşenin miktarı mamul miktarına göre çarpılır ve fire oranı eklenir: brüt miktar = net miktar × (1 + fire oranı / 100).
- Her bileşen seçilen fiyat kaynağıyla fiyatlanır; farklı para birimindeki fiyatlar kurla çevrilir.
- Her operasyondaki aktivite süresi, iş merkezindeki aktivitenin birim maliyetiyle çarpılır.
- Malzeme ve aktivite maliyetleri toplanır; toplam mamul miktarına bölünerek birim maliyet bulunur.
Örnek hesap
Aşağıdaki rakamlar yalnızca örnektir. 100 adet mamul için:
| Kalem | Hesap | Tutar |
|---|---|---|
| Hammadde A | 50 kg × 1,04 (%4 fire) × 85 TL | 4.420,00 TL |
| Hammadde B | 200 adet × 1,02 (%2 fire) × 5,50 TL | 1.122,00 TL |
| Ambalaj | 100 adet × 12 TL | 1.200,00 TL |
| Kesim aktivitesi | 120 dk × 18 TL/dk | 2.160,00 TL |
| Montaj aktivitesi | 300 dk × 14 TL/dk | 4.200,00 TL |
| Toplam | 13.102,00 TL | |
| Birim maliyet | 13.102 TL ÷ 100 | 131,02 TL |
Bu örnekte genel üretim giderlerinin aktivite birim maliyetlerine dahil edildiği varsayılmıştır. Ayrı izleniyorsa, makine saati, işçilik saati ya da malzeme tutarı gibi bir dağıtım anahtarıyla ürüne yüklenir.
Fire neden ayrı izlenmeli?
Fire oranı ürün ağacında tanımlıysa hem malzeme ihtiyacına hem maliyete girer. Gerçekleşen fire tanımlanandan yüksekse, standart maliyet ürünün maliyetini olduğundan düşük gösterir. Operasyon onayında gerçekleşen fireyi ayrıca kaydetmek, ağaçtaki oranın ne zaman güncellenmesi gerektiğini gösterir.
Fiyat kaynağı sonucu değiştirir
Aynı ağaç, farklı fiyat kaynağıyla farklı maliyet verir. Son satınalma fiyatı güncel piyasayı, standart maliyet ise şirketin referans değerini yansıtır. Teklif hesabında hangi kaynağın kullanıldığını yazılı tutmak, sonradan iki rakam arasındaki farkı açıklamayı kolaylaştırır.
Lis Suite’te maliyet hesabı
- Ürün Ağacı Maliyeti (BM07) ağacı patlatarak standart maliyeti hesaplar. Alt ağaçlar tesis, tarih ve alternatife göre seçilir; bileşen miktarına fire oranı eklenir.
- Bileşen fiyatı için kaynak seçilir: standart maliyet, malzeme kartındaki fiili maliyet, son satınalma, en düşük satınalma, son hareket, yeniden değerleme ya da satış fiyatı. Farklı para birimleri seçilen kur yöntemiyle çevrilir.
- Sonuç malzeme maliyeti ve aktivite türlerine göre kırılır. Toplu hesap bir malzeme aralığını birlikte hesaplar; onaylanan sonuç malzeme kartına standart maliyet olarak kaydedilir. Maliyet ağacı PDF olarak alınabilir.
- İş emrinin maliyet sekmesi aynı hesabı iş emrinin miktarı ve reçete alternatifi için yapar.
- İthalat dosyası kalem bazında CIF tutarını, gümrük vergisini, KKDF’yi, ÖTV’yi ve gerçek birim maliyeti (landed cost) tutar.
- Maliyet merkezleri (CO01) giderin hangi bölüme ait olduğunu tanımlar; iş merkezi bir maliyet merkezine bağlanır.
Modüller: Ürün Ağacı ve Rota, Üretim Planlama. Üretim sürecinin bütünü için: Üretim ERP ve MRP ile eksik malzemeyi önceden görmek.